” روستاييان اين غار را «غار تالار» يا «سوراخ رييس» می نامند. دهانه اين غار دريکي از باغ هاي قسمت بالايي نياسر (باغ تالار) قرارگرفته است.بي شك اين غار نيايشگاه «مهر» بوده است و معبدی بوده متعلق به پيروان آيين ميترا ( خدای ايران باستان). به احتمال فراوان اولين تراشيدگی ها و ساخت ها مربوط به زمان پارت ها بوده است. بيشتر نيايشگاه هاي مهر همچون غار نياسر به صورت پنهان و درتاريکي کامل ساخته شده اند.اين غار داراي دهانه هاي ديگري نيز میباشد که برخي از آنها درون صخره هايي يافت شده است که قسمت شمالي نياسر را از روستاي پايين جدا می كند. غار نياسر به طور کامل ساخته دست انسان است به جز يک يا دو فضا که به طور طبيعی وجود داشته است.

براي گذر از بيشتر فضاهاي غار بايد خزيد و سينه خيز رفت. حتي برخي از گذرگاه ها آنقدر باريک و تنگ هستند که بدون ليز خوردن، عبور از آنها غير ممکن است. اين غار يک دهانه بسيار بزرگ داشته که در زمين لرزه 1359 از بين رفته است. قسمتهايي از غار نيز به داخل باغ هاي محوطه پاييني فرو ريخته است. بخشی نيز که متلاشی شده و از بين رفته ، زير آوار زلزله قرار دارد. بيشتر اشيا مانند سفالها و ظروف گلي داخل غار به زمان ساساني و بعضي به زمان پارت ها بر می گردد. همچنين برخي از کارهاي سفالي دوره اسلامي در محوطه هاي اطراف دهانه غار ديده می شوند. بر روي سقف غار نيز باقيمانده هايي از ساختمانهاي زمان قاجاريه يافت شده است.

غار تاريخی نياسر درون توده سنگی از جنس تراورتن ، در زير باغ تالار و باغ های مجاور آن تا زير محله سرکمر گسترده شده است . آبشار نياسر مدرک ديگری است که غار ، معبدی بوده متعلق به پيروان آيين ميترا. درزير آبشار دو سنگ آسياب وجود دارد که به طرز شگفت انگيزی شبيه به يک يا دو سنگی است که در اعماق داخل غار ديده می شود . شکی نيست که وجود اين سنگها در داخل غار تاريک و هيجان انگيز به منظور آرد کردن گندم نبوده است بلکه بر اساس آداب و تشريفات مذهبی آيين ميترائيسم در مراسم قربانی دادن استفاده می شده است . گفته می شود از اين سنگ ها به عنوان سرپوشی برای بستن ورودی های اتاق های کوچک غار نیز استفاده می شده است .

مجموعه غار داراي 5 رشته می باشد: رشته اول معروف به غار کوچک است. ورودی اين رشته از باغ تالار بوده و با حركت به سمت شمال، به مسير بن بست ختم می شود. رشته دوم معروف به غار بلند است که ورودي آن در مجاور غار کوچک قرار گرفته و با پيشروي به سمت شرق در قسمت تحتاني عمارت کوشک به تالاری ختم می شود. رشته سوم از نزديکي انتهاي غار بلند با دو دهانه که در حال حاضر داراي درب فلزي است آغاز و پس از آن تا پاي آبشار کشيده شده و احتمالا تا زير محله سرکمر و باغات پايين امتداد می يابد. رشته چهارم ورودي آن از باغ توسلي جنب باغ تالار است و در همان مکان و تا منزل کناري امتداد می يابد. رشته پنجم در قسمت بدون درخت باغ تالار روباز آغاز می شود و به سمت منازل مسکوني جديدساز پيش می رود.

رشته اول غار براي بازديد گردشگران مورد استفاده قرار می گيرد و تحت نظر شهرداري نياسر اداره می شود. رشته دوم جهت بازديد و مطالعه محققان مورد استفاده است. از رشته سوم و چهارم و پنجم بهره برداري خاصي نمي شود. ورودی رشته اول و دوم غار طي سالهاي 75 و 76 توسط شرکت ملي فولاد ايران عمليات شناسايي حفره هاي زيرزميني مربوط به غار و نقشه برداري زيرزميني و سطحي صورت گرفته است که حاصل آن يک مجلد و نقشه است. پس از آن به مديريت آقاي دکتر شاهرخ رزمجو مطالعاتي در مورد غار صورت پذيرفته ولي تاکنون ارايه نگرديده است. “