گزارش نقشه برداری دو غار عمودی منطقه سِرّو
موقعیت جغرافیایی:
1- کوه "سرو" (Sero) دهستان کزاز، شهرستان اراک، 35 کیلومتری جنوب باختری اراک، شمال روستای قاقان. ارتفاع 3324 متر. این کوه از شمال باختری به کوه راسبند متصل می شود. (جعفری، گیتا شناسی ایران، 1384 ، جلد اول، کوه ها و کوهنامه ایران، بخش دوم فهرست الفبایی کوه های ایران، ص 313، سرّو)
این کوه در زمان حال در محدوده شهرستان شازند (همچنین شهرستان سربند) قرار دارد. شهرستان شازند یکی از شهرستانهای استان مرکزی ایران است. مرکز این شهرستان، شهر شازند است که در ۳۳ کیلومتری جنوب غربی اراک قرار دارد. این شهرستان با استان های همدان و لرستان هم مرز است و دارای آب و هوای کوهستانی است. دارای صنایع مهمی از جمله پالایشگاه، پتروشیمی، نیروگاه برق و کارخانهٔ قند و کارخانه رنگ سازی روناس است. (ویکی پدیا)
ساکنین این منطقه به زبان ترکی صحبت می کنند و شغل آنها کشاورزی است که از رونق به نسبت خوبی برخورد ار است. گندم بویژه نوع دیم آن از محصولات اصلی به حساب می آید. کشت حبوبات و باغداری درختان انگور در نواحی شمال خاوری اهمیت و رونق ویژه ای دارد. (نقشه زمین شناسی شازند)
2- غار اول: چاه غار موسوم به "سرّو 215" در موقعیت جغرافیایی این قسمت از مطلب را تنها اعضای ویژه مشاهده می نمایند در ارتفاع 2930 متر واقع شده است.
3- غار دوم: چاه غار موسوم به "سرّو 170" یا " سرّو 2 " در موقعیت این قسمت از مطلب را تنها اعضای ویژه مشاهده می نمایند در ارتفاع 2887 متر واقع شده است.
4- غار سوم: که در موقعیت این قسمت از مطلب را تنها اعضای ویژه مشاهده می نمایند در نزدیکی غار سرّو 215 قرار دارد.
5- چشمه : خروجی آب منطقه از چشمه ای با طول و عرض جغرافیایی این قسمت از مطلب را تنها اعضای ویژه مشاهده می نمایند در ارتفاع 2290 متر واقع شده است.
این غارها در ارتفاعات کوه سرو واقع شده اند که بخشی از منطقه حفاظت شده هفتاد قله اراک می باشد.
چاه غار:
چاه های کارستی یا ژاماس “Jamas” که یاماس هم گفته می شوند، چاه های عمودی یا نیمه عمودی هستند که با سطح زمین ارتباط دارند. آنها در مناطق دارای سیستم درزه های عمودی واقع هستند و با پیشرفت مراحل کارستی شدن توسعه یافته و بزرگ می شوند. معمولا می توان آنها را در امتداد گسل ها پیدا کرد. قطر این چاه های عمودی به ده متر هم می رسد. توسعه عمقی آنها زیاد بوده و تا عمق 643 متر هم گزارش شده اند. در منطقه کارستی دیناریک در کشور بوسنی هرزگوئین یاماس ها رایج ترین پدیده ژئومورفولوژیکی کارست هستند. (دکتر قبادی، زمین شناسی مهندسی کارست، ژئومورفولوژی کارست، ص58)
وجه تسميه ها:
شازند: در قدیم ادریس آباد نام داشتهاست، بعد از احداث راه آهن و به واسطه نزدیکی به کوه شاه زنده، به شاه زنده معروف شده است. منظور از شاه (کیخسرّو) پادشاه افسانه ای ایران در شاه نامه فردوسی و همچنین برگرفته از آئین زرتشتی ایران می باشد . زرتشتیان منطقه عقیده داشته اند که کیخسرو و پهلوانان نامی ایران در این کوه از نظرها پنهان شده اند.
سرّو: به گفته استاد شیخلی که حدود 50 سال قبل منطقه را برای کشف غار جستجو کرده اند، معنی این نام سفت و سخت می باشد، که نمونه آن در منطقه علم کوه نیز هست.
سِرّو 215 (Ghar –e- Serro): به این دلیل به این نام رسید که در برنامه های شناسایی و اکتشاف با حساب مجموع طناب ها عمق تقریبی آن 215 متر به دست آمده بود.
سرّو 170 : این غار نیز به دلیل حساب تقریبی عمق آن با استفاده از تخمین طول طنابها توسط کاشفان آن نام گذاری شده است.
اکنون ما بعد از نقشه برداری دقیق با گرید بالا می دانیم که عمق غار اول 190 متر و غار دوم 108 متر است که پس از صحبتهای آقای مصطفی عباسی با دوستان اراکی قرار شد چاه غار اول همان "سرّو 215" و چاه غار دوم بنام "سرّو 2" درج گردد. ضمن اینکه پیشنهاد می گردد به دلیل وجود غارهای چاهی دیگری در همین منطقه از سیستم شماره بندی به جای عمق استفاده گردد. (مثال: سرّو3 ، سرّو4 و...)
گزارشات اولیه :
گزارش برنامه های اکتشاف و رولکوبی غارها را در لینکهای زیر ببینید :
گزارش تصحیح مسیرهای فرود سرو 215
منطقه حفاظت شده هفتاد قله اراک:
اين منطقه با مساحت 97437 هكتار واقع در استان مركزي در سال 1352 حفاظت شده اعلام شد. منطقه اي است كوهستاني با تپه ماهور و دشت هايي در شمال و غرب در جوار كوير ميقان. اين منطقه با دامنه ارتفاعي 1580 تا 2960 متر و بارندگي متوسط 340 ميليمتر داراي اقليم هاي خشك بياباني معتدل و نيمه خشك سرد است. دماي هوا در زمستان به 25- و در تابستان به 40 درجه سانتيگراد مي رسد. هفتاد قله به دليل ساختار توپوگرافي و وجود اقليم هاي گوناگون از تنوع رويشگاهي و زيستي بالايي برخوردار است. پوشش گياهي منطقه بيشتر از گونه هاي گون، كاسني، هزار خار، درمنه، جارو، نعناع، شب بو، لاله واژگون، آلاله، ميخك، گاوزبان، چوبك، بومادران، كنگر و فرفيون تشكيل شده است.
اين منطقه از حيات وحش غني و متنوعي برخوردار است و از ديرباز از شكارگاههاي مهم به شمار مي رفته است. از جمله جانوران منطقه مي توان به بز و پاژن، قوچ و ميش، آهو، گراز، گرگ، گربه وحشي، پلنگ، رودك، خفاش، بال سفيد، خفاش حنايي، كبك، قمري، زنبور خور، چكاوك شاخدار، عقاب طلائي، دليجه، سارگپه ليل، كوكر شكم سياه ، جغد كوچك، سنگ چشم بزرگ، چكچك كوهي، زرده پره كوهي، زاغي، كمركلي، توكاسياه، مار جعفري، افعي شاخدار ايراني، گرزه مار، افعي سوسن، بزمجه و لاك پشت مهميزدار اشاره نمود. عبور جاده اصلي اراك – قم از كنار منطقه، وجود جاذبه هاي طبيعي و حيات وحش غني، زمينه فعاليتهاي گردشگري، علمي و پژوهشي در منطقه را فراهم نموده است. (اداره کل حفاظت محیط زیست استان مرکزی)
زمین شناسی :
غارها در سنگ آهک خالص و سنگ آهک دولومیتی، ضخیم لایه عظیم اوربیتولینا دار، با ساختار رخ تکه تکه، پدید آمده در دوره کرتاسه آغازین تشکیل شده اند. دوره کرتاسه بعد از تریاس و ژوراسیک سومین دوره دوران مزوزوئیک است که در ۱۴۵٫۵ تا ۶۵ میلیون سال پیش بود و در واقع هفتاد میلیون سال به طول انجامید و از این لحاظ طولانی ترین دوره در مزوزوئیک است.
رشته کوه شازند با ارتفاع 3322 متر از سطح دریا در محل قله کوه سرّو (در شمال آبادی قاقان) و رشته کوه ژان با ارتفاع 2913 متر از سطح دریا در این منطقه قرار دارند، بلند ترین قله های اطراف هستند. آب و هوای گسترده این منطقه بدلیل کوهستانی بودن و قرار گرفتن در حاشیه شمالی ارتفاعات زا گرس، دارای زمستانهای سرد و به نسبت طولانی همراه با بارش برف زیاد، بویژه در ناحیه های جنوبی ورقه و هوای معتدل و ملایم در تابستانها است. آبهای سطحی در این منطقه توسط رودخانه شازند پس از پیوستن به رودخانه توری و سرانجام به دریاچه نمک قم جریان می یابند و آبهای بخش های دیگر از طریق رودخانه تیره پس از پیوستن به رودخانه درود به رود کارون جریان می یابند.
در زمین ریخت شناسی منطقه، نوع رخساره های سنگ شناسی، راستای واحدهای سنگی که از روند محور چین ها پیروی می کنند، و روند گسلهای اصلی که همسر با محور چین ها، روند شمال باختر- جنوب خاور را دارند، نقش اصلی دارند. سنگهای آهکی چهره ساز اوربیتولین دار کرتاسه پیشین با راستای شمال باختر- جنوب خاور در منطقه همانند سدی سبب جدایش دشت شمال خاوری با ارتفاع 1862 متر از سطح دریا، از بقیه منطقه شده است. وجود واحد سنگی مارنی و شیل آهکی در بالای واحد سنگ آهک چهره ساز کرتاسه و گسترش آن در منطقه می تواند در تشکیل این دشت موثر باشد. وجود رخنمون های سنک های کربناته پرمین و تریاس- پسین در منطقه و هم سو بودن راستای این رخنمون ها با روند شمال باختر- جنوب خاور محور چین خوردگی سبب شده که رشته به نسبت مرتفعی در بخش جنوب باختری بوجود آید که در اثر عملکرد گسلهای واژگون که در پای جنوبی این رشته به موازات گسل پیشانی زاگرس (Zagros main Thrust Fault) وجود دارد، بسمت جنوب باختر رانده شود.
کهن ترین واحد سنگی که در گستره منطقه رخنمون دارد، سنگهای کربناته دگرگونه پرمین هستند. این واحد سنگی از سنگ آهکهای دگرگونه خاکستری روشن تا خاکستری تیره و دولومیت های بلورین خاکستری روشن متمایل به سفید و بژ و سنگ آهکهای دولومیتی خاکستری روشن متوسط تا ستبر لایه (30 تا 100 سانتیمتر) و کمتر توده ای تشکیل شده اسث. سنک آهکهای دگرگون شده دارای سنگواره های کرینوئید و فوزولینید Fusulinid هستند. (نقشه زمین شناسی شازند)
گزارش برنامه :
خلاصه: برنامه با همانگی های قبلی در روز پنج شنبه 19 اردیبهشت 1392 با شرکت 9 نفر از شهرهای اصفهان، شهرکرد، کرج، کنگاور، کرمان و اراک در ساعت 8 صبح آغاز گردید. البته برای برنامه بیش از 20 نفر اعلام آمادگی کرده بودند که 12 تن بر حسب زمان ثبت نام، توان شخصی و تخصص انتخاب شدند. سه نفر دیگر از شهر های تهران، اراک و مشهد روز بعد به تیم پیوستند. این برنامه با هدف نقشه برداری از سه غار عمودی منطقه طرح ریزی شده بود که دو غار را به اتمام رسانده و در طی برنامه یک غار دیگر نیز کشف گردید. در مجموع 520 متر طناب نیمه استاتیک توسط سرپرست برنامه مهیا و حدود 65 کارابین هم به صورت گروهی جمع آوری گردید. از این مقدار 290 متر طناب و 40 کارابین جهت سرّو 215 ( که حدود 260 متر طناب و 30 کارابین در آن استفاده شد) و 230 متر طناب و 25 کارابین و 25 رول بولت 8 هم جهت سرّو 170 مهیا شده بود، (که حدود 130 متر طناب و 10 رول و کارابین در آن استفاده گردید).
روز اول:
تیم یک متشکل از:
حسین شایگان (مسئول فنی و اجرای طناب ریزی) علیرضا داوودیان (راهنما و اجرای طناب ریزی) ایمان حیدرزاده (عکاس و کمک طناب ریزی)
به همراه تیم دو متشکل از:
سعادت لطفی زاده (سرپرست برنامه و تیم دو، نقشه بردار) جلال زارعی (کمک نقشه بردار)
این دو تیم در ساعت 9 صبح صعود خود را شروع کرده و در میانه راه در نزدیکی غار یک دهانه مشاهده کردند که شناسایی نشده بود. پس از ثبت مختصات این دهانه تیم ساعت 11 به غار رسید، ساعت 12 افراد طبق وظیفه تعین شده به نوبت وارد غار شدند ، علیرضا داوودیان برای طناب ریزی اولیه وارد و بعد از انجام مسیر های اولیه از غار خارج شد. در ادامه حسین شایگان برای طناب ریزی به داخل رفت که ایمان حیدرازده نیز به عنوان عکاس تیم همراه ایشان بودند، سعادت لطفی زاده و جلال زارعی نیز با ابزار نقشه برداری بعد از آنها کار را شروع کردند که در انتهای غار هر دو تیم با هم ملاقات داشتند و تیم ها به نوبت ورود شروع به بازگشت کرده و در ساعت 19 از غار خارج شدند.
تیم سه متشکل از:
امیر جلوانی (مسئول فنی) عبد الرضا ابراهیمی (رول کوبی و طناب ریزی) احتشام مصدق (کمک طناب ریزی) محسن مددی (کمک رول کوبی)
این تیم در ساعت 9:30 صبح صعود خود را شروع کرده و در ساعت 11:30 در دهانه حاضر بودند، آنها ساعت 12 وارد غار شدند و تا ساعت 18 به کار خود ادامه دادند. آنها توانستند با نصب 10 رول بولت 8 با طول 7 سانت به انتهای چاه دست یابند. در برگشت این تیم به سمت چاه غار سرو 215 تراورس کرده و ابزار خود را برای برنامه روز بعد در محلی امن دپو کردند و پس از پیوستن به نفرات تیم یک و دو همگی ساعت 20:30 به کمپ رسیدند.
لازم به ذکر است تمامی طنابها در هر دو غار برای برنامه روز بعد باقی ماند. ضمنا بوسیله دو دستگاه بیسیم نفرات مستقر در دهانه هر دو غار شرایط را مرتبا با یکدیگر هماهنگ می کردند.
روز دوم:
تیم یک متشکل از:
سعادت لطفی زاده (سرپرست تیم، کمک نقشه بردار و کمک جمع آوری طناب) حسین شایگان (مسئول فنی، کمک نقشه بردار و کمک جمع آوری طناب) جلال زارعی (نقشه بردار و کمک جمع آوری طناب)
این تیم ساعت 9 صبح صعود خود را شروع کرده، در ساعت 11:15 به دهانه غار رسیدند، 12 وارد غار شدند و توانستند بعد از نقشه برداری و جمع آوری طناب ها در ساعت 16 از غار خارج شده و ساعت 18 به کمپ بازگردند.
توضیح: صفحه رول ابتدا و انتهای این چاه برداشته شدند.
تیم دو متشکل از:
امیر جلوانی ( مسئول فنی، شناسایی غار جدید و جمع آوری طناب غار اول) حسین رضواندوست (شناسایی غار جدید و جمع آوری طناب غار اول) مصطفی عباسی (شناسایی غار جدید) علیرضا داوودیان (شناسایی غار جدید) احتشام مصدق (پیمایش غار اول و کمک عکاس) عبدالرضا ابراهیمی (جمع آوری طناب غار اول) محسن مددی (پیمایش غار اول و کمک عکاس) یونس شریعتمداری (پیمایش وعکاسی غار اول)
این تیم نیز در ساعت 9 صبح صعود خود را شروع کرده و در ساعت حدود 11 به غار رسیدند. امیر جلوانی و حسین رضواندوست به همراه علیرضا داوودیان و مصطفی عباسی برای شناسایی غار جدید به محل رفته و با یک فرود 10 متری به انتهای چاه رسیده و در آنجا متوجه وجود برف زیاد در کف غار شدند که بعد از پایین رفتن حدود 3 متر دیگر از فاصله ای که بین دیواره و برف بوجود آمده بود نهایتا با بسته شدن راه بوسیله برف از غار خارج می گردند. ضمن اینکه احتمال وجود چاهی در زیر برفها منتفی نگردید.
این دهانه در موقعیت جغرافیایی "4.2 '50 °33 N و "31 '28 °49 E در نزدیکی غار سرّو 215 قرار دارد.
در همین زمان نفرات دیگر گروه ساعت 12 وارد سرّو 215 شده و به دلیل اینکه مسئول فنی تیم، زمان بازگشت برایشان تعیین کرده بود غار را تا نیمه پیمایش و چند عکسی گرفته، باز می گردند. بعد از خروج آنان امیر جلوانی، عبدالرضا ابراهیمی و حسین رضواندوست برای جمع آوری طناب ها وارد غار شده و در ساعت 18 از آن خارج شده و در ساعت 19:30 خود را به کمپ رساندند.
چاه غار اول:
این چاه غار که بعنوان عمیق ترین تک چاه طبیعی ایران ( در تاریخ مذکور ) معروفیت یافته است، در گسلی پدید آمده که دیواره جنوب غربی آن تقریبا تا انتهای چاه ادامه دارد و دیواره شمال شرقی آن با بلوک های بزرگ فرو ریخته در بعضی نقاط شیب دار و در بیشتر نقاط به صورت عمودی می باشد، این چاه غار با اینکه در سنگ های آهکی و در گسلی عمیق تشکیل شده است اما به نظر می رسد غاری بسیار جوان است. غارنهشته های داخل آن بسیار محدود و کم حجم می باشند. در عمق تقریبا 50 متری شاهد ورود آب به مقدار کم از درزه ها هستیم که به مرور به مقدار آن افزوده شده و در انتهای چاه به صورت ریزش محدود مشاهده می شود. لازم به ذکر است که خروج آب در انتهای چاه در کفی سنگریزه ای است که حدس ادامه گسل به اعماق بیشتر را قوی می سازد. فرود و صعود در این غار کاملا بر روی طناب انجام می شود. رول کوبی ها در چند مرحله انجام شده است که دقیقا مسیر با استاندارد اس آر تی را نمی شود تشخیص داد و طناب ریزی در مخلوطی از رول کوبی های قدیمی و جدید انجام می شود به طوری که در بعضی نقاط در مسیر آب و مسیر ریزش سنگها قرار دارد و در بعضی نقاط آن را می شد برای دسترسی به مسیرهای مشکوک به ادامه مثل چاهک ها بهینه کرد. به همین دلیل برای پیمایش غار باید با احتیاط زیاد عمل کرد تا از ریزش سنگ جلوگیری شود.
حیوانات داخل غار: در داخل غار جانورانی از نوع بی مهره گان مثل: حشرات، پشه ها، هزارپا و چند نوع عنکبوت دیده شد که بنظر می رسد از غارزیان اتفاقی یا انتخابی نیستند زیرا می شود آنها را تا انتهای چاه مشاهده کرد. به طور مثال مشاهده تار عنکبوت در عمیقترین قسمت چاه غارنوردان را به تعجب واداشت.
چاه غار دوم:
این چاه غار نیز که از یک گسل کلی تشکیل شده است، با یک دهانه زیبا شروع شده و بعد از عمقی 37 متری به یک اتاق بزرگ تبدیل می شود. در این محل به دلیل ریزش خاشاک توسط باد از دهانه و ورود نور خورشید در میانه روز و همچنین ریزش مقدار کمی آب از بخشی از سقف که پوشیده است، مملو از فضولات پرندگان لانه کرده در دیواره های دهانه و حشرات و جانوران مختلف است. در این لایه نرم شاهد کرم های خاکی زیاد، نوعی هزارپا و سوسک هایی بودیم که در حال تغذیه از فضولات بودند. دو لانه پرنده نیز در این اتاق دیده می شود. درادامه غار با یک فرود مرحله ای 69 متری در چاهی با جهت متفاوت به انتهای غار که از یک شیب سنگریزه ای و یک کف خاکی تشکیل شده است می رسد. در ادامه گسل مسیر تنگی روی دیواره تشکیل شده از شکاف سنگ ها دیده می شود که به علت کمبود وقت و نبود امکانات صعود از بررسی آن چشم پوشی می شود.
در میانه چاه دوم باز هم آثار حیات و جانوران بی مهره مشاهده می شود. در انتهای غار که شواهد وجود یک حوضچه خشک شده در آن است، استخوان های پرندگان سقوط کرده دیده شد. تعداد و انواع موجودات زنده به قدری است که می شود آنرا یک اکوسیستم نامید. به نظر می رسد که وجود غارهای زیاد از این نوع در منطقه یکی از دلایل ازدیاد این موجودات در غارها است. در محلی که در کنار انتهای طناب فرود قرار دارد، دهانه تنگی به صورت عمودی وجود دارد که به یک چاه عمودی راه دارد، این چاه از محل دهانه حدود 8 متر پایین تر پایان می یابد و در بالای آن نیز بیشتر از 14 متر به صورت دودکش روبه بالا است که به جایی راه ندارد. محفظه داخل آن تقریبا به شکل بیضی است. در این غار نیز موارد محدود و کم حجمی از غار نهشته دیده می شود که نشان از جوان بودن آن است.
نفرات گروه :
محسن مددی (کرمان) حسین شایگان (کرج) حسین رضواندوست (تهران) سعادت لطفی زاده (سرپرست برنامه ، اصفهان) علیرضا داوودیان (اراک) مصطفی عباسی (اراک) جلال زارعی (کرج) امیر جلوانی (اصفهان) ایمان حیدرزاده (شهرکرد) عبدالرضا ابراهیمی (کرمان) احتشام مصدق (کنگاور) یونس شریعتمداری (مشهد)
منابع:
کتاب: قبادی، محمد حسین (1386). زمین شناسی مهندسی کارست، همدان: انتشارات دانشگاه بو علی سینا.
کتاب: جعفری، احمد (1384). گیتاشناسی ایران – جلد اول- کوه ها و کوهنامه ایران، تهران: موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتا شناسی.
نقشه زمین شناسی شازند 1:10000: سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
سایت: انجمن غارنوردان و غارشناسان ایرانیان
سایت: ویکی پدیا
سایت: پایگاه اطلاعات تجارت خارجی استان مرکزی
سایت: اداره کل حفاظت محیط زیست استان مرکزی
وبلاگ: غارنورد، یوسف سورنی نیا
وبلاگ: هیئت کوهنوردی وصعودهای ورزشی استان مرکزی
وبلاگ: کوهنورد آزاد، احسان رحیمی
با تشکر از :
گروه کوهنوردی چکاد اصفهان
گروه غارنوردی نقش جهان اصفهان
انجمن غار و غارشناسی ایرانیان
و علیرضا بلاغی ، محمد حسین رضواندوست و مصطفی عباسی برای حمایت و پشتیبانی از برنامه
گزارش : جلال زارعی
مجله کوه ، شماره 73 ، زمستان 1392
جهت مشاهده اطلاعات غار اینجا کلیک کنید
