گزارش نقشه برداری غارهای کوه خشه

: 1402; 09 دی 1402; 646

گزارش نقشه برداری غارهای کوه خشه

موقعیت جغرافیایی :

این قسمت از مطلب را تنها اعضای ویژه مشاهده می نمایند

تاریخچه تفرش :

محدوده فعلی تفرش جز متصرفات هخامنشیان، مادها و اشکانیان بوده از دوره ساسانیان گورهای حوض گونه زرتشتیان و بعضی دژها به یاد مانده‌است و بعد از آن در زمان طاهریان و صفاریان و سامانیان و آل بویه و غزنویان نیز با وجود عدم وجود آثار، جزو متصرفات آن به‌شمار می‌رفته در دوره ساسانیان جزئی از حصه قباد بوده‌است. و در دوره خلافت عمر و هم‌زمان با فتح اصفهان، کاشان و قم شهر تفرش نیز توسط «مالک بن عام اشعری» فتح شد. در کتب جغرافیایی پس از اسلام، این شهر جزء ولایت کوهستان یا جبال یا عراق عجم آمده‌است. اما تا سالیان بعد، عده زرتشتیان در تفرش بسیار بوده‌اند.

در دوره سلجوقیان نام تفرش به صورت طبرس رواج پیدا کرد و برخی از بزرگان و ادبا خود را به آن منسوب و مقلب نمودند. اینگونه اسلام در آنجا همه گیر شد که به‌طور مثال کنیه طبرسی ویژه رجال شیعه بوده و مورد اصلی آن نیز کتب امامیه است و این انتساب با این که از عدد انگشتان دست تجاوز نمی‌کند، مشخص‌کننده نفوذ امامیه در تفرش و رواج آن از دیرباز است.در دوره خوارزمشاه تفرش دهستان در محدوده اقلیم عراق عجم (اراک) بوده‌است و در فاصله سال‌های ۷۴۰–۸۳۸ در حدود متصرفات آل جلایر محسوب می‌شده‌است. از مغولان و تیموریان هیچ اثری در تفرش دیده نمی‌شود.

در اوایل دوره صفویه تفرش از شکارگاه‌های سلطنتی شاهان صفوی شمرده می‌شده‌است. در زمان حکومت شاه عباس اول عده‌ای از سادات تفرش به دربار صفوی راه‌یافتند. این شاخه از سادات که به سبب در دست داشتن مهر سجاد معروف به میر مُهردار بودند، تا اواخر دوره صفوی و تا زمان شاه سلطان حسین منصب مُهرداری شاهان صفوی را حفظ کردند. تفرش در روزگار صفویه به ویژه پادشاهی شاه عباس بزرگ رو به آبادانی نهاده‌است ومردم تفرش با انجام خدمات برجسته در دستگاه‌های حکومت صفوی نفوذ نمود تفرش در ایام سلطنت افشاریان تا سال ۱۲۱۸ جزو متصرفات ایشان بوده‌است تختگاه زندیان شیراز و خاک تفرش در آن روزگار جزء متصرفات آنان بوده‌است؛ و در این زمان مکتب خانه‌های متعددی در تفرش تأسیس شده که نوجوانان در آن به فراگرفتن مقدمات فارسی و تعلم قرا، می‌پرداخته‌اند.

در دوران قاجاریه است که مردانی از تفرش در کار سیاست مملکت وارد می‌شوند و در راه خدمت به ایران حتی از بذل جان خود نیز دریغ نمی‌ورزند باز در همین دوره‌است که به سبب توجه پادشاهان قاجار به منطقه روحانیان و علمای مذهب عده‌ای از سادات بنی فاطمه تفرش در دستگاه حکومت رشد کرده تا جایی که به مناصب بزرگ گمارده می‌شوند و یکی از ویژگی‌های دوره قاجاریه گسترش مکتب خانه‌ها و تکثیر و فراوانی میرزاها در تفرش آشتیان و فراهان است ولی روی هم رفته جامعه تفرش در دوره قاجاریه دهقانی ولی غیر متحجر بوده‌است. در دوره قاجاریه تعداد زیادی از اهالی تفرش به سبب سواد و خوش‌خطی به مشاغل دیوانی و منشی‌گری گمارده شدند.

ظاهراً تفرش در دورة صفوی و حتی پس از آن برای شکار موقعیت مطلوبی داشته و از شکارگاه‌های شاه اسماعیل اول محسوب می‌شده‌است، به ویژه در زمان حکومت شاه عباس اول، تفرش آباد شد و بزرگان آن توانستند به دربار راه یابند. در اوایل قرن یازدهم ،تفرش را ولایتی در اقلیم چهارم، با آب و هوای معتدل و میوه‌های خوب وصف کرده و نوشته که آب آنجا از چشمه و کاریز تأمین می‌شود وی درباره غار گاوخور نیز سخن گفته‌است.

مکان های دیدنی تفرش :

• شهر زیرزمینی و دستکند تفرش

• آرامگاه دکتر حسابی

• سنگ نگاره‌های یازیلی چای

• مسجد جامع شش ناو دوره سلجوقی

• قلعه توس

• ویرانه‌های برج آقابیک در بازرجان

• قلعه مراد سلطان متعلق به دورة زندیه در بازرجان

• بقایای قبرهای قدیمی با سنگ قبرهای سفالی در آبادی کبوران

• آب انبار بلور دوره قاجار

• کاروانسرای خانک

• خانه نظامی گنجوی

• خانه میر فخرایی دوره قاجار

• خانه سرهنگ ضیائی دوره قاجار

• خانه عباسقلی خان میرپنج

• خانه و محل تولد محمود حسابی

• قلعه باغکه دوره قاجار

• غار امجک

• چشمه گراو، چشمه آب گوگردی

• آبشار قطره باران

• چهارطاقی بهاران (کبوران)

• از دیگر جاذبه‌های گردشگری می‌توان از دره دیزه ، دره بدر ، دره فرک ، دره ستان ، دره آب کمر و... نام برد.

صنایع دستی :

صنایع دستی تفرش شامل دست بافت‌های سنتی ( قالیبافی، گلیم بافی ، رودوزی‌های سنتی تفرشی دوزی یا درویشی دوزی) ، آثار چوبی ( منبت کاری ، معرق ) ، آثار فلزی ( مسگری ، سفیدگری ) و آینه کاری است.

زمین شناسی :

این غار در بلوک زمین شناسی فراهان قرار گرفته و جنس زمینی که غار در بستر آن تشکیل شده است سنگ آهک سفید – خاکستری همراه با قطعات فسیلی در بخش های بالایی می باشد . سنگ آهک تریاس میانی موسوم به آهک نقره - کمر کهن ترین برون زد سنگی دوران میان زیستی در منطقه مورد مطالعه است . بر رویان سنگ ها به ترتیب شیل ، ماسه ، سنگ های شمشک سنگ آهک های کرتاسه زیرین و سنگ آهک مارن کرتاسه بالا نهشته شده است .

این واحد تنها رخنمون در جنوب باختری تفرش است که شامل سنگ آهک های سفید تا خاکستری کمی بلورین با لایه بندی خوب است که در بخش های بالایی آن آثاری از خرده های فسیل دیده می شود . ستبرای تقریبی این واحد نزدیک به 220 متر است که به گونه ای تدریجی به واحد rn1 تبدیل می شود و مرز زیرین آن دیده نمی شود . از این رو سن سنگ آهک های یاد شده با توجه به فسیل های موجود در واحد rn1 به احتمال قوی تریاس میانی است .

دوره تریاس (Triassic) یا تریاسیک یا تریاسه یا سه‌چینه‌ای ، نخستین دوره از دوران میانه زیستی که در حدود ۲۵۱ تا ۲۰۱ میلیون سال پیش بوده‌ است و کوتاه‌ترین دوره در دوران میانه زیستی است. نام این دوره اولین بار در سال ۱۸۳۴ میلادی و توسط دانشمندی در آلمان بکار گرفته شد. علت نام‌گذاری این دوره به تریاس این است که رسوبات این دوره از سه چینه کاملاً مشخص به نام‌های کوپر، موشل کاک و بونت ساندشتین تشکیل شده‌است که به ترتیب بخش بالایی، میانی و زیرین را تشکیل می‌دهند. این دوره به سه قسمت پیشین ، میانه و پسین تقسیم شده است.

در دوره تریاس آب و هوا بسیار گرم بوده‌است و بیابان ها گسترش یافتند. دلایل نشان‌دهنده این گرما نیز ترک‌های گلی در رسوبات، رسوباتی چون نمک و گچ که حاصل از تبخیر هستند و اکسید شدن فلزات و مواردی دیگر هستند. در میان تنوع زیستی در این دوران بی‌مهرگانی مانند نوعی شاخ قوچی آمونیت و همچنین خزندگان بسیار فراوان شدند. با وجود آب و هوای خشک ، سرخس و درخت آروکاریا در خشکی و جلبک در دریا نیز از گیاهان متداول آن دوره هستند. همچنین اولین حشره و اولین پستاندار در این دوره به وجود آمدند. در این دوره خشکی بزرگ پانگه‌آ به دو خشکی بزرگ یعنی گندوانا و لوراسیا تقسیم شد.

دوره تریاس ایران :

غیر از دو ناحیه باختر دریاچه ارومیه ( جلفا ) و آباده که از پرمین به تریاس تدریجی یا با وقفه‌های رسوبی بسیار کوتاه زمان می‌دانند در سایر نقاط ایران شرایط سکویی زمان پالئوزوییک تا اواخر تریاس میانی و به عبارت بهتر تا اوایل تریاس پسین ادامه یافته ؛ ولی در این زمان نزدیک به آشکوب نورین، شرایط دریایی کم ژرفای TR1 و TR2 دستخوش تغییرات زیاد شده که با تشکیل حوضه‌های کولابی - مردابی نزدیک به دریا ، چین‌خوردگی ، پیدایی ارتفاعات ، تکاپوهای آتشفشانی و ای‌گیری توده‌های نفوذی همراه بوده‌است. نشانه‌های یاد شده که دستاورد نوعی کوهزایی سراسری چین‌خوردگی بودند، با فاز کوهزایی سیمرین پیشین دیگر نواحی جهان در خور قیاس و نامگه‌اند. در ایران نشانه‌های زیر را می‌توان بخشی از پیامدهای این کوهزایی دانست :

• تکوین و تکامل اشتقاق تتیس جوان در محل تقریبی راندگی اصلی زاگرس.

• جدایش ورق ایران از ورق زاگرس و همگرایی آن به سوی اوراسیا با هدف بستن اشتقاق تتیس کهن.

• تشکیل حوضه‌های رسوبی کم ژرفا از نوع باتلاقی- دریاچه‌ای در گستره‌های وسیعی از البرز، ایران مرکزی و کپه‌داغ (غیر از زاگرس)، مساعد برای رشد گیاهان و انباشت شیل و سنگ ماسه‌های حاوی بقایای فراوان گیاهی برای تشکیل رسوب‌های زغال دار ایران.

• پیدایی بخشی از سنگ‌های آتشفشانی بازیک و قلیایی ایران که گاهی در اثر دگرسانی تأخیری به زون‌ها یا عدسی‌های بوکسیت و لاتریت با ارزش اقتصادی تبدیل شده‌اند.

• جای‌گیری پاره‌ای از توده‌های نفوذی ایران نظیر بخشی از گرانیت‌های مشهد، گرانیت لاهیجان و ماسوله و…

• دگرگون و دگرشکل کردن سنگ‌های تریاس میانی و کهن که از بارزترین نشانه‌های کوه‌زا بودن فاز سیمرین پیشین است و به ویژه در جنوب خاوری زون سنندج - سیرجان، مشهد و… نشانه‌های بیشتری دارد.

• همزاد و وابسته به فعالیت ماگمایی ناشی از رخداد سیمرین پیشین بودن پاره‌ای ذخایر سرب، روی و باریتین، به ویژه فلوریت‌های ایران.

علت انتخاب غار:

به علت اهمیت این غارها از لحاظ تاریخی و لزوم حفظ حریم آنها از گزند تخریب های مختلف ازجمله هجوم گنج یابان و تعرض معادن ، این غارها برای مطالعه و بررسی انتخاب شدند .همچنین به علت وجود غارهای متعدد در این کوه به لحاظ زمین شناسی بررسی آن اهمیت ویژه ای پیدا کرده است .

معرفی :

غار های علیخورنده و گاوخور از لحاظ باستان شناسی حائز اهمیت هستند چرا که این غارها در گذشته به عنوان نیایشگاه مورد استفاده قرار میگرفتند . در ریشه یابی معنای نام غار ، علی به معنای بلند و خور به معنای خورشید که جایگاه بلند خورشید تعبیر می شود. غار علی خورنده و گاوخور نزدیک به سطح زمین بوده و کم عمق می باشند. فاصله بین دهانه غارعلیخورنده تا سطح زمین تقریبا 46 متر می باشد .

بخش های مختلف غار علیخورنده در میان مردم محلی نام هایی دارد که عبارتند از حمامک ، محراب ، مسجد ، دودکش ، حوض آب تمیز ، حوض آب کثیف . مسجد فضایی است با سقفی کوتاه که در بالای محراب قرار گرفته است ومحراب محلی است که ازدهانه غار در تمام طول روز نور خورشید به آن می تابد. غار علیخورنده شامل دو طبقه و نیم است که بعد از صعود از بالای محراب و مسجد می توان به طبقه بالا راه یافت . باعبور از طبقه دوم به صورت دست به سنگ میتوان به نیم طبقه بالاتر راه یافت . همچنین طبقه دوم به یک دود کش هوایی متصل است.

این غار محل زندگی خفاش های نعل اسبی کوچک است. گونه خفاش نعل اسبی کوچک ، کوچکترین خفاش نعل اسبی است

غار نویویی نیز در نزدیکی دو غار علیخورنده و گاو خور بزرگ قراردارد و به لحاظ فنی بودن از گزند گنج یابان در امان بوده است برای ورود به غار نیاز به یک فرود ده متری می باشد غارنهشته های موجود در این غار بسیار زیبا بوده و این غار زیستگاه خفاش های نعل اسبی کوچک می باشد .

در غار گاوخور کوچک نیز فضولات خفاش یافت گردید که نشان از اهمیت این غار دارد .

غارسنگ های موجود در این غار ها عبارتند از :

• آنتودیت Anthodite

• فلو استون Flowstone

• مون میلک Moonmilk

• ابرهای غار Mammilaries

• نی قلیانی، نی نوش Soda Straw

• چکیده ها Stalagmites

• پُفکِ غار، ذرّت بوداده Popcorn

• اَشکالِ مثلّثی Triangular Forms

• خانه خانه ای ، شمشاد غار ، ساختارهای جعبه ای Boxwork

روش نقشه برداری :

متدهای نقشه برداری استفاده شده در این پژوهش ستاره ای و پیش نگر می باشد .

گزارش برنامه نقشه برداری :

اعضای تیم نقشه برداری متشکل از : حبیبه نوروزی ( سرپرست برنامه ، نقشه بردار و طراح ) ، قاسم عیسی آبادی ( دستیار نقشه بردار و مستندساز تیم ) ، سعید فتحعلی ( دستیار نقشه بردار ) . نقشه برداری از این غارها در مهر ماه سال 1402 به همت تیم نقشه برداری باشگاه اوج اراک با دعوت جناب آقای دکتر علی هژبری ( دکترای باستان شناسی از دانشگاه تهران و عضو پژوهشکده میراث فرهنگی موزه ملی ایران ) از این تیم اجرا گردید . همچنین برای دستیابی به طبقه بالای غار علیخورنده و ورود به غار نویویی نیاز به رولکوبی و کارفنی بود که این کار با حمایت و پشتیبانی تیم فنی عبارت از آقای خسرو حمصی و خانم فرشته طاعتی انجام شد .در برنامه سوم به صورت اختصاصی از فضای غار و تخریب های صورت گرفته در غار توسط آقای حسین موسی رضا عکاسی انجام شد .همچنین در این برنامه آقای محمد رکنی فتوگرامتر نیز حضور داشتند .

تصویرسنجی یا فوتوگرامتری دانش و فناوری استخراج اطلاعات مربوط به زمین و محیط پیرامون آن از تصاویر گرفته‌شده یا حسگرهای دیگر از طریق اندازه‌گیری و پردازش و تحلیل و نمایش آن‌ها است. به عبارتی دیگر تصویرسنجی فرایند اندازه‌گیری مختصات هندسی اجسام از روی عکس هاست و عبارتست از هنر، دانش و فن تهیه اطلاعات درست عوارض از طریق اندازه گیری، ثبت و تفسیر بر روی عکس یا سایر مدارکی که در بر دارنده اثری از انرژی الکترومغناطیس بازتابیده شده باشد.

مسیر دسترسی به غار علیخورنده نیاز به سنگ نوردی به صورت حرفه ای دارد که در جریان کاوش باستان شناسی در این غار و برای سهولت ورود متخصصان زمین شناسی ، غارشناسی ، باستان شناسی و ... در طول مدت پروژه با هماهنگی های لازم پلکانی از داربست در مقابل ورودی نصب شده بود که ورود و خروج به راحتی صورت گیرد .لازم به ذکر است این داربست ها پس از پایان پروژه جمع آوری شد .

غار علی خورنده غاری دوطبقه است که دارای یک تالار بزرگ در طبقه اول می باشد .برای دستیابی به طبقه دوم می بایست با ابزار فنی به طبقه دوم راه پیدا کرد .در انتهایی ترین قسمت طبقه دوم معبر بسیار باریکی وجود دارد که عبور از آن ممکن نیست و سقف آن مملو از ابر های غار می باشد همینطور در این طبقه اشکال مثلثی شکل بسیار زیبایی قابل مشاهده بود .

این غار محل زندگی خفاش های نعل اسبی کوچک می باشد و بنابراین در فصول سرد سال می بایست از تردد و ایجاد سرو صدا در این غار به شدت دوری گزید چرا که زیستگاه این جاندار بوده و با وجود سرو صدا احساس ناامنی در این جانور ایجاد میگردد و موجب بروز مشکل برای زیست این جاندار می شود .نکته قابل توجه در خصوص این غار تابش نور خورشید در تمام ساعات روز به انتهای تالار بزرگ می باشد .متاسفانه افراد گنج یاب به بهانه های واهی و برای سودجویی اقدام به تخریب گسترده این غار نموده اند و آثار حفاری در جای جای این غار قابل مشاهده است و تاسف بیننده را بر می انگیزد. در دیواره ها آثار یادگاری دیده می شود .

نکته مهم در خصوص غار گاوخور نیز وجود آثار حفاری در جای جای این غار است .غار گاور خور یک تالار بزرگ دارد که ارتفاع سقف آن در قسمت هایی به حدود 14 متر می رسد .در اطراف غار گاور خور دوغار کوچک با نام های گاورخور کوچک غربی و شرقی وجود دارد که بلحاظ اهمیت بررسی و مطالعه منطقه نقشه برداری از آنها نیز انجام گرفته است .

غار نویویی غاری زیبا که در آن اسپلوتم های آنتودیت و باکس ورک وجود دارد ومحل زندگی خفاش و موش می باشد .غاری فنی بوده و برای ورود به آن نیاز به کار با طناب است .

ﻧﮑﺎﺗﯽ در ﻣﻮرد ﻏﺎر :

• آنتن دهی موبایل درمنطقه وجود دارد.

• دسترسی به آب درچشمه ای که در نزدیکی غار هاست وجود دارد .

• غار نویویی فنی است وبرای دستیابی به طبقه دوم غار علیخورنده نیز می بایست از سیستم srtاستفاده نمود.

• وجه تسیمه نام گذاری غار نویویی ان است که چون ورودی غار به شکل یوغ است ( یوغ ابزاری است که در گذشته نه چندان دور روی گردن گاو ها برای شخم زدن می گذاشتند ) و نو هم به معنای ناودان یا مسیر آب است .

درپایان از کلیه افرادی که در تهیه این نقشه مرا یاری نمودند تشکر می کنم . آقای دکتر علی هژبری و مردم محلی خوب شهرستان تفرش آقایان حیدری ، اسحاقی ، شهرابی ، خانم محبعلی و سایر عزیزانی که برای حفاظت از این غار ها از گزند معدن تلاش می کنند تشکر می کنم . همچنین از آقای خسرو حمصی مربی باشگاه و خانم فرشته طاعتی بابت رول کوبی و کمک به فرود و صعود محققان به داخل غار تشکر ویژه مینمایم . از آقای سعید عسگری بابت نورپردازی و کمک به عکاسی غار نیز تشکر ویژه دارم .

نقشه برداری این غارها تماما توسط تیم نقشه برداری باشگاه اوج اراک با سرپرستی خانم حبیبه نوروزی و به دستیاری آقایان سعید فتحعلی و قاسم عیسی آبادی انجام گرفت.