گزارش نقشه برداری غار باباجابر

: 1401; 15 فروردين 1402; 549

گزارش نقشه برداری غار باباجابر

موقعیت جغرافیایی :

این قسمت از مطلب را تنها اعضای ویژه مشاهده می نمایند

شهرستان محلات :

علت نامگذاری محلات بر اين شهر به دليل وجود محله هاي متعددي دراين ناحيه بوده که باهم تجانس نداشته اند. اين شهر در زمره قديمي ترين نواحي مسكوني در ايران است و در زمان صفويه همراه با اصفهان از مراکز مهم داد و ستد کالا بوده است. این شهرستان مدتي نيز مرکز فرقه اسماعيليه در ناحيه مرکزي ايران بوده است. وجود چشمه آب هاي طبيعي باعث آباداني اين شهرستان و حومه آن شده است. درطي دهه گذشته اين شهرستان به مرکز پرورش گل و گياه در کشور تبديل شده که نقش مهمي در رونق اقتصادي ناحيه داشته است. چشمه محلات یكي از پر آب ترين چشمه هاي موجود در محدوده نقشه و استان مرکزي است که بخشي از آب آن وارد شبكه شهري شده و مورد استفاده شهروندان محلات قرار مي گيرد.

بخش ديگري از آب اين چشمه پس از عبور از جوي هاي پلكاني تعبيه شده در پارك سرچشمه محلات زمين هاي زراعي اطراف شهر را آبياري مي کند. رودخانه دائمي لعل بار که در جنوب محلات جريان دارد از رود هاي مهم ناحيه است که پس از پيوستن به رودخانه قم رود ، آب آن به درياچه نمك مي ريزد. براساس تقسيمات اقليمي ، آب و هواي این ناحيه معتدل تا خشك بوده و بيشينه درجه حرارت در تابستان ها 37 درجه سانتيگراد و حداقل درجه حرارت در زمستان ها به 8 درجه زير صفر مي رسد. ميزان بارندگي نيز 300 ميليمتر در سال است. زراعت ناحيه به طورعمده آبي است و از محصولات ناحيه مي توان به گندم، جو، انواع گلهاي زينتي ( اقلام صادراتي )، سبزيجات، بنشن، گياهان داروئي نظير گل گاوزبان، آويشن، گل ختمي، قدومه، گل اربوند، خاکشير، گون و کتيرا اشاره نمود. پوشش گياهي تنك جهت چراي دام مورد استفاده قرار مي گيرد. گردو، بادام، زردآلو، سيب، به، توت و گز ( د ر کنار رودخانه لعل بار ) نيز در ناحيه گسترش دارند.

زمین شناسی :

در مناطق کوهستانی و سردسیر به علّت پایین بودن درجه حرارت، ایجاد و توسعه غارها گسترش بیشتری دارند. میزان بارش های جوّی به ویژه برف، از عوامل مؤثر در ایجاد غار میباشد. بررسی های انجام شده در آهکها نشان دهنده آن است که در اوایل دوران چهارم زمین شناسی به علت دوره های مرطوب و بارانی یا یخبندان، تشکیل غارها توسعه بیشتری داشته است.

زمین شناسی عمومی ناحیه :

به طور کلي ناحيه مورد مطالعه در دو پهنه ساختاري ايران مرکزي در شمال و سنندج - سيرجان در بخش جنوبي واقع شده است.تعيين مرز مشخص براي اين دو پهنه ساختاري به دليل آميخته بودن ويژگي هاي ساختاري مشكل است. در بخش شمالي ورقه واحدهاي رسوبي، به سن پروتروزوئيك پسين - پالئوزوئيك با روند ساختاري شمال خاوري ـ جنوب باختري در شمال و باختر شهرستان محلات رخنمون دارند. ازلحاظ چينه شناختي واحدهاي پروتروزوئيك پسين و پالئوزوئيك بخش شمالي به طور کامل قابل قياس با واحدهاي معادل خود در ديگر بخش هاي ايران مرکزي و يا البرز هستند.

کهن ترين سنگ هاي رخنمون يافته در اين محدوده مربوط به پروتروزوئيك پسين دولوميت هاي سازند سلطانيه است. در ميان واحدهاي پالئوزوئيك سنگهاي اوردوويسين، سيلورين و دونين رخنمون ندارند، سنگهاي مزوزوئيك از گسترش وسيعي برخوردارند و از واحدهاي سنگي سنوزوئيك تنها سنگهاي ائوسن، پليوسن و نهشته هاي کواترنري گسترش دارند. دربخش جنوبي ناحيه مورد مطالعه مجموعه اي از سنگهاي دگرگون رخنمون دارند که تا رخساره آمفيبوليت دگرگون شده اند. دگرشكلي همزمان با دگرگوني با شكل گيري برگوارگي ، خط وارگي و چين خوردگي هاي متعدد در آنها هويت يافته است. وجود توده هاي نفوذي متعدد گاه در ارتباط با پديده آناتكسي از ديگر ويژگي هاي ناحيه مورد مطالعه است. بر مبناي مطالعات جديد ( رشيدنژاد 1380 ) و نيز تطابق سنگ چينه اي ناحيه با ديگر مناطق پهنه سنندج ـ سيرجان به نظر مي رسد سنگ مادر واحدهاي دگرگون داراي سني معادل پالئوزوئيك باشند که تحت اثر رويداد کيمرين پيشين دگرگون و دگر شكلي شكل پذير درآنها ايجاد يافته است.

سنگ آهك هاي واحد KD

بيشتر در بخش هاي مياني تا بالاي خود به طور جانبي به سنگ آهك هاي نازك لايه تا ضخيم لايه زرد رنگ بلورين، سنگ آهك هاي دولوميتي و سنگ آهك هاي نازك لايه زرد رنگ تبديل مي شوند که به نام واحد KD جدا شده اند. اين واحد در خاور ناحيه مورد بررسي از گسترش زيادي برخوردار است. دردامنه هاي باختري کوه نسار از سنگ آهك هاي ضخيم لايه خاکستري رنگ که به صورت ميان لايه در داخل واحد KD قرار گرفته اند و همچنين در خاور ميان کوه در بخش C4 ازسنگ آهك هاي دولوميتي اين واحد، ميكروفسيل هايی به سن آبتين - آلبين بدست آمده است.

واحد sh,m,l

اين واحد از گسترش زيادي در ناحيه مورد مطالعه برخوردار است. از لحاظ ليتولوژي از شيل، مارن و ميان لايه هايي از سنگ آهك هاي نازك تا متوسط لايه به رنگ خاکستري تا زرد تشكيل شده است.اين واحد داراي چين خوردگي هاي فراوان به خصوص در بخش جنوب باختري ناحيه مورد مطالعه است. در بخش هاي آهكي اين واحد ميكروفسيل هايی به سن آپسين به دست آ مده است .

گزارش نقشه برداری :

برنامه اول :

برنامه با هماهنگی های قبلی در روز جمعه 6 آبان 1401 با شرکت 5 نفر از اعضای تیم غارنوردی اوج اراک در ساعت 8 صبح آغاز گردید . این برنامه با هدف نقشه برداری از غار باباجابر طرح ریزی شده بود که قسمتی از آن به برنامه دوم موکول گردید . پس از ورود به غار مشخص شد که غار دارای راهرو های پیچ در پیچ و لایه های زیرین می باشد بنابر این اقدام به علامت گذاری مکان هایی که می بایست نقشه برداری شود نمودیم .غار کاملا افقی بوده و فاقد کار فنی می باشد.

تیم متشکل از : ابوالفضل ملا اکبری ( راهنما ) ، حسین موسی رضا ( سرپرست برنامه ) ، حبیبه نوروزی ( سرپرست نقشه برداری ) ، حدیثه نوروزی ( کمک نقشه بردار ) و فاطمه نوروزی ( کمک نقشه بردار ) این تیم پس از ثبت مختصات دهانه ساعت 10 صبح وارد غار شدند. پس از ثبت 73 ایستگاه با توجه به کمبود وقت و نیاز به بررسی و ثبت اطلاعات با دقت بالا ادامه کار به برنامه بعدی موکول گردید و تیم راس ساعت 9 شب از غار خارج شد .

برنامه دوم :

جمعه 11 آذر 1401 تیم متشکل از : ابوالفضل ملا اکبری ، خسرو حمصی ، فرشته طاعتی ( اعضای تیم پشتیبانی ) حسین موسی رضا ( سرپرست برنامه و کمک نقشه بردار ) ، حبیبه نوروزی ( سرپرست نقشه برداری ) ، محمدجواد ربیعی ( کمک نقشه بردار ) با توجه به اینکه کار نقشه برداری نیمه کاره بود تیم غارنوردی برای اتمام کار نقشه برداری برنامه دیگری را طرح ریزی نمود .پس از ورود به غار و مشخص نمودن مسیر هایی که نقشه کشی نشده بودند کار آغاز شد و با دقت فراوان اقدام به برداشت اطلاعات شد . با توجه به اینکه این غار پیچ در پیچ بود نقشه برداری از آن نیاز به دقت و حوصله کافی داشت .در پایان پس از اطمینان از برداشت کلیه اطلاعات مورد نیاز و ثبت کلیه ایستگاه ها در ساعت 7 بعد از ظهر تیم به کار خود پایان داد و از غار خارج شد .

اطلاعات عمومی غار :

خاک غار سرخ رنگ بوده و حفاری های زیادی در آن انجام شده و تا حد زیادی تخریب شده است . ضمن اینکه معدنی در مجاورت غار درحال فعالیت است که موجب تخریب یکی از دهانه های غار شده و در حال حاضر غار تنها یک دهانه ورودی دارد .

مسیر هایی در غار وجود دارد که می بایست به صورت دست به سنگ طی گردد .تعدادی خفاش در غار مشاهده شد که اهمیت غار را دو چندان می کند.

ضمن اینکه غار نهشته های بی نظیری در انتهای یکی از راهروهای بالایی مشاهده شد که بابررسی های انجام شده نوعی آراگونیت و آنتودیت می باشند .

همچنین به دلیل غنی بودن جنس خاک از مواد معدنی و آلی اغلب بلور های کلسیت به رنگ های نقره ای ، سرخ ، زرد، نارنجی ، طلایی ، سبز ، سفید مشاهده شد و همچنین غار نهشته های زیبای کلسیت سوزنی نیز موجود بود که قابل ملاحظه بوده و زیبایی بسیار زیادی داشت .

قسمتی از این غار دستکن بوده و به نظر در گذشته از آن ماده معدنی استخراج می شده است . وجود زباله و دیوار نوشته های زیاد بر روی غار خاطر هر طبیعت دوست و غارنورد متعهدی را مکدر می نماید .

بخشی از سقف در قسمت هایی از غار کنده شده و آثار آن روی زمین مشخص است . در قسمت هایی از غار تراوش آب مشاهده شد ولی در مجموع غار چندان مرطوبی نبوده و فاقد گل و لای بود.

حیوانات داخل غار : در داخل غار علاوه بر خفاش ، جانورانی از نوع بی مهرگان مثل حشرات ، عنکبوت دیده شد که به نظر می رسد از غارزیان اتفاقی یا انتخابی نیستند زیرا که آنها را در انتهایی ترین قسمت غار می توان مشاهده نمود .

معرفی برخی از تزئینات غار باباجابر :

از عمده تزئینات غار می توان به آنتودیت /آراگونیت ، سوزن های سلنیت ،مون میلک های رنگی ،گل کلم، استالاگتیت ، فلواستون و..اشاره کرد .

آراگونیت Aragonite :

شکل نسبتاً کمیاب از کربنات کلسیم که از لحاظ شیمیایی مانند کلسیت، امّا از لحاظ شکل بلور متفاوت است. تشخیص توده های متراکم از بلورهای کوچک آراگونیت از کلسیت دشوار است، امّا وقتی بلورها بزرگ باشند، یک شکل متمایز خارجی یا عادی بلور را نشان می دهند. کریستال ها یا آراگونیت، بلند و سوزنی مانند هستند، در حالی که کلسیت حالت دندان سگی دارد.

شکل خالص آن در محیط غار، جایی که اشکال کلسیت برتری دارند، ثبات کمی دارد. در حالت عادی آراگونیت در چنین دما و فشارهای کمی پایدار نیستند، اما حتّی حین صحبتهای ما نیز آراگونیت ها در غارها در حال رشد هستند. ظاهراً این عمل نافرمانی آشکار از قوانین شیمی است؛ راز آن یک مورد معروف به نام مسمومیت با منیزیم است. به پدیده ای گفته میشود که غلظت زیاد منیزیم، مانع رسوب کلسیت می شود؛ به نظر میرسد که یونِ منیزیم به نوعی در رشد جانبی ( عرضی ) بلورهای کلسیت، تداخل ایجاد می کند همانطور که رسوب کلسیت در طول تبخیر یا گاز زدایی دی اکسیدکربن سرکوب می شود، غلظت اشباعِ آراگونیت به بالاترین سطح خود می رسد.

رشد طولی بلورهای آراگونیت توسط منیزیم مهار نمی شوند و آنها آزادانه در محیطی رشد می کنند که قبلاً با آن بیگانه بودند. معمول ترین شکل آراگونیت،به صورت کریستال های شعاییِ کوچک ( آنتودیت ) در غارهای مناطق مرطوب می باشد، جایی که سطح غار با لایه نازکی از رطوبت پوشیده شده و آب، فاقد جریان است. خوشه های متراکم آراگونیت به شکل بوته یا درخت کریسمس هستند. آنها غالباً حالت برفکِ غار ( Frostwork ) رویش های ظریف، سفید و سوزنی مانندی را نشان می دهند که به تنهایی بسیار شبیه کریستال ها ی یخ هستند.

آنتودیت Anthodite :

آنتودیت ها خوشه ای از تیغ های جوجه تیغی مانند هستند که از حول یک مرکز، گسترش می یابند. معمولاً از ترکیب متناوب کلسیت و آراگونیت تشکیل شده اند؛ البته گاهی از جنس گچ نیز می باشند. آنتودیت ها معمولاً سفیدرنگ و شبیه خارپشتِ دریایی هستند و معروف به Flos Ferri می باشند.طبقه بندی آنتودیت ها دشوار است؛ زیرا ممکن است شبیه غارسنگ ها ی دیگر مانند هلیکتیت ها شاخ دار باشند.

هلیکتیت شاخ گوزنی به وسیله روش مویرگی یا بیرون آمدن محلول ها از طریق یک کانال کوچک مرکز شکل می گیرند، در صورتی که آنتودیت ها از طریق منافذ نازک در امتداد سطحِ خارجی تشکیل می شوند. یک Frostwork خوب، سوزنی مانند و شبیه کریستال هایی می باشد اندازه بلورهای آنتودیت، کمتر از یک میلی متر تا حدود یک متر است، امّا معمولاً بین 0 تا 11 میلی متر طول دارند. آنها ممکن است به صورت پراکنده در برخی از غارها وجود داشته باشند یا ممکن است در برخی دیگر به طرز چشمگیر فراوان باشند.تفاوت ها اغلب ظریف هستند و تمایزها گاهی ذهنی و غیردقیق می باشند؛ به طور کلّی آنتودیت ها، مانندِ تپه های تیز هستند که از یک نقطه مرکز گسترش می یابند.

فلو استون flowstone :

شاید از متداول ترین رسوبات غارها باشند که تقریباً همیشه از کلسیت یا سایر مواد معدنی کربناته تشکیل شده اند. روان سنگ در لایه ها ی نازکی تشکیل می شود که ابتدا، شکل سنگ زیرین دیواره را به خود میگیرد امّا با ضخیم شدن ، تمایل به صیقلی شدن دارد. توده های روان سنگ اغلب در انتهای خود دارای دراپری میباشند. ناخالصی های موجود در کلسیت ممکن است رنگهای متنوعی به روان سنگ ها بدهند. روان سنگها از جریان آب فعّال ( به جای آب فشرده از طریق ترک ) تشکیل می شوند که در سطح آنها دی اکسیدکربن آزاد می شوند و مواد کربناته رسوب می کنند.این رسوبات ممکن است مناطق وسیعی از کف غار را بپوشانند یا برای ده ها متر در کنار شاخه های عمودی جریان داشته باشند. معمولاً روان سنگ ها با سایر غارسنگها ترکیب هستند.

سوزنهای سِلنیت Selenite Needles :

سوزنها نوعی بلور اِسپارِ سالنیت ( گچ ) است که در رسوب غارِ غنی از گچ رشد می کنند، مانند گُل گچ رشد آنها از پایه است نه از انتها. سوزن های کوتاه تر به طور مستقیم و بدون شاخه هستند و برخلاف گُلها ، مَقطَع نسبتاً یکنواختی را حفظ میکنند. ضخامت آنها از چند میلیمتر تا بیش از یک سانتیمتر و با طول هایی که میتواند بیش از نیم متر نیز باشد. سوزن های طولانی تر ممکن است انحنا داشته باشند، سوزن های ضخیم تر به احتمال زیاد در انتهای خود دو شاخه می شوند. رنگ آنها معمولاً شفّاف است، امّا انواع کوتاه تر آنها می توانند در گِل رشد کرده و با گِل ترکیب شوند.

مون میلک Moonmilk :

یکی از مواد حاصل از رسوب گذاری داخل غارها است که متشکل از کلسیتِ اولیه یا کلسیت آب دار یا فیبرهای کلسیتی است یا ممکن است از هیدرومگنِزیت باشد. حالت آن نرم و اسفنجی ، گاهی اوقات حتّی چسبناک یا مایع است. وقتی این مواد به صورت محلول یا معلّق در آب باشند مانند شیر به نظر می رسند. رسوبات سفید آن به شیر شباهت دارند. این غارسنگ های سفید رنگ غار، ترکیبی از کلسیت، هانتیت (huntite) و مگنِزیت هستند.مون میلک ها شامل تعدادی از هیدروکربنات های متفاوتی هستند که گونه های ویژه ای از باکتری ها را هم به همراه دارند. ممکن است روی سنگ ، رسوبهای تخریب شده و روی سطح اشکال قبلی غار، در ابعاد چند سانتیمترِ مربع تا چند متر مربع تشکیل شوند.

ضخامت کریستال های مون میلک حدود یک میکرون است و در موارد استثناء به چند ده سانتیمتر نیز می رسند . مون میلک حاوی سینو باکتر ی ها، قارچ ها، جلبک های سبز و Actinomyces هستند که تولید کنندگان اصلی آنتی بیوتیک می باشند؛ این مطلب نشان می دهد که چرا در قدیم این ماده به عنوان یک ماده درمانی بالقوه، مؤثر بوده است. اصطلاح مدنظر برای توده های سفید و بدون شکل از بلورهایی که در شرایط مرطوب حالت خمیر دارند و در حالتی که خشک باشند، پودرمانند هستند، استفاده می شود.